İzmir'in eski semt isimleri: Punta, Mortakya, Kokluca, Darağaç... Bugünkü semtlerin eski adları ve hikâyeleri

İzmir, yüzyıllar boyunca Türklerin, Rumların, Ermenilerin, Yahudilerin ve Levantenlerin bir arada yaşadığı bir liman kenti oldu. Bu çok kültürlü yapı, sokak ve semt adlarına da yansıdı. Pek çok semt, Cumhuriyet'in ilk yıllarında ve özellikle 1920'lerin ortasında yapılan düzenlemelerle yeni adlar aldı. Ancak eski adlar uzun süre halkın dilinde yaşamayı sürdürdü; bazıları hâlâ yaşlı İzmirlilerin sohbetlerinde, eski fotoğrafların altındaki notlarda ve kent tarihi kitaplarında karşımıza çıkıyor.

Punta: Bugünkü Alsancak

Kentin en bilinen semtlerinden Alsancak, Osmanlı döneminde Punta adıyla anılıyordu. İtalyanca ve Rumca kökenli "burun" anlamındaki bu ad, kıyı şeridinin denize doğru uzanan çıkıntısına işaret ediyordu. Punta, 19. yüzyılda Levanten ailelerin, konsoloslukların ve tüccarların yoğun olarak yaşadığı bir bölgeydi. Semt, Cumhuriyet döneminde bayrak anlamına gelen Alsancak adını aldı. Eski İzmir fotoğraflarında ve tarihî anlatılarda Punta adına hâlâ sıkça rastlanıyor.

Mortakya: Bugünkü Kahramanlar

Kahramanlar ve çevresi, geçmişte Mortakya olarak biliniyordu. Adın kökeni konusunda iki farklı görüş öne çıkıyor. Bir görüşe göre ad, bölgedeki eski bir mezarlıkla ilişkili olarak "ölüler yeri" anlamına geliyor. İzmir tarihi üzerine yazan Yaşar Ürük ise adın mezarlıktan değil, kentin ilk karantina bölgesinden geldiğini savunuyor. Ürük'e göre bölge, 1925'te daha geniş bir alanla birlikte Kahramanlar adını aldı. Kahramanlar adının Kurtuluş Savaşı'na atıfla verildiği biliniyor.

Kokluca: Bugünkü Altındağ

Bornova yolu üzerindeki Altındağ, 1922 öncesinde Kokluca adıyla anılıyordu. Osmanlı döneminde Rum nüfusun yoğun yaşadığı bölgenin adı, kaynaklarda Koukloutzas biçiminde de geçiyor. Bugünkü Altındağ adının kökeni ise bir rivayete bağlanıyor: Anlatıya göre 1922'de kentten ayrılanların değerli eşyalarını bu dağa gömdüğü söylentisi, bölgeye "altın dağ" adının verilmesinde etkili oldu. Bu anlatı belgelenmiş bir bilgi değil, halk arasında yaygın bir rivayet olarak aktarılıyor.

Darağaç: Adı idamdan mı geliyor?

Alsancak Limanı'nın arkasındaki Darağaç, adı nedeniyle çoğu zaman idam sehpasıyla ilişkilendiriliyor. Ancak İzmir tarihçilerinin yaygın görüşüne göre ad, idamla değil, teknelerin karaya çekilerek bakımının yapıldığı kalafat yerlerindeki bir düzenekle ilgili. Bölgenin eski adının da kalafat yeri anlamına gelen "Carenage" olduğu aktarılıyor. Darağaç bugün sokak sanatı projeleri ve atölyeleriyle kentin kültür-sanat duraklarından biri hâline geldi.

Tilkilik, Basmane ve diğerleri

Konak'taki Tilkilik semtinin adının nereden geldiği kesin olarak bilinmiyor. Bir anlatıya göre ad, geçmişte Kadifekale eteklerindeki ağaçlık alanlardan aşağı inen tilkilerden; başka bir anlatıya göre ise bölgede yaşayan Tilkizade ailesinden geliyor. Kentin en eski ticaret bölgelerinden Basmane'nin eski Rumca adı ise Agias Vuklas olarak kaynaklarda geçiyor. Basmane, hanları ve dar sokaklarıyla bugün de kentin tarihî ticaret dokusunu yaşatıyor.

Konak'ın eski yerleşimlerinden Damlacık, tarihi Damlacık Camisi ile tanınıyor. Çorakkapı, adını kentin geçmişteki giriş kapılarından birinden; İkiçeşmelik ise bölgedeki tarihî iki çeşmeden alıyor. Mezarlıkbaşı adı ise geçmişte bu çevrede bulunan mezarlık alanlarına işaret ediyor. Bu adların birçoğu bugün resmî mahalle adı olarak kullanılmasa da tramvay ve otobüs duraklarında, esnafın tabelalarında ve günlük konuşmada yaşamaya devam ediyor.

Eski adlar neden değişti?

Cumhuriyet'in ilk yıllarında yabancı kökenli pek çok yer adı, ulusal kimliği yansıtan Türkçe adlarla değiştirildi. İzmir'de de 1920'lerin ortasından itibaren semt, mahalle ve sokak adlarında kapsamlı bir düzenleme yapıldı. Kahramanlar, Alsancak ve Altındağ gibi adlar bu dönemin ürünü. Kent tarihçileri, eski adların yalnızca nostaljik bir merak konusu olmadığını, İzmir'in yüzyıllar içinde nasıl biçimlendiğini anlamak için önemli ipuçları taşıdığını vurguluyor.

Semt adlarının kökenine ilişkin bilgilerin bir bölümü yazılı belgelere, bir bölümü ise kuşaktan kuşağa aktarılan anlatılara dayanıyor. Bu nedenle aynı semt için farklı köken açıklamalarıyla karşılaşmak mümkün. Kendi semtinizin eski adını ya da bildiğiniz bir hikâyeyi bizimle paylaşmak isterseniz iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.